Từ bao đời nay, giữa những dãy núi Trường Sơn hùng vĩ, nơi mây phủ trên đỉnh núi và những con suối trong veo chảy qua rừng già, người Cơ Tu đã sống quây quần thành những bản làng yên bình. Họ tin rằng núi rừng, sông suối và cây cối đều có linh hồn, vì vậy con người phải sống hòa hợp với thiên nhiên, biết ơn và gìn giữ rừng như gìn giữ chính cuộc sống của mình.
Trong mỗi bản làng của người Cơ Tu xã Khe Tre, có những công trình và phong tục đặc biệt đã được truyền lại từ đời này sang đời khác. Những câu chuyện ấy tạo nên linh hồn của làng Văn hóa Cơ Tu.
- Nhà Gươl – Trái tim của buôn làng
Người Cơ Tu kể rằng thuở ban đầu, dân làng sống rải rác bên các con suối và triền núi. Mỗi gia đình một nơi nên khi có việc lớn, mọi người khó tụ họp lại với nhau. Một ngày nọ, các già làng bàn bạc và quyết định dựng một ngôi nhà lớn ở giữa làng. Họ chọn những cây gỗ tốt nhất trong rừng, lợp mái bằng lá dày và dựng nhà thật cao, thật vững chắc. Ngôi nhà ấy được gọi là nhà Gươl. Từ đó, nhà Gươl trở thành nơi quan trọng nhất của bản làng.
Làng Cơ Tu xưa có nhiều dòng họ khác nhau, người Cơ Tu thường chọn những khu đất linh thiêng, bố trí xây nhà theo hình tròn hoặc hình chữ nhật, quây quần theo từng dòng họ. Ở khoảng sân trung tâm, đặc biệt trong các dịp lễ hội của làng, dựng trụ nêu – nơi để buộc trâu tế làng, thể hiện tín ngưỡng và sức mạnh cộng đồng.
Đặc biệt, người Cơ Tu hết sức coi trọng việc chọn vị trí dựng nhà Gươl của làng. Nhà thường được đặt ở nơi cao ráo, thoáng mát, có thể quan sát toàn bộ làng. Đây không chỉ là nơi quy tụ các dòng họ, mà còn là nơi các già làng, dân làng hội họp, bàn bạc việc chung, tiếp đón khách quý và kết nối mối quan hệ giữa các làng, nơi tổ chức lễ hội và cũng là nơi tiếng cồng, chiêng, trống vang lên mỗi khi có dịp vui của buôn làng. Đồng thời, đây cũng là nơi diễn ra các nghi thức quan trọng như phần chia sản vật săn bắt theo từng nhánh khẩu, và treo các đầu thú rừng – biểu tượng thiêng liêng gắn với đời sống tâm linh của người Cơ Tu.
Ngôi nhà Gươl vì thế không chỉ là một công trình kiến trúc, mà còn là linh hồn, là biểu tượng của sự đoàn kết và bản sắc văn hóa của cả cộng đồng.
Người già thường nói với con cháu rằng: “Nhà Gươl là trái tim của bản làng. Khi nhà Gươl còn đứng vững, buôn làng còn đoàn kết và mạnh mẽ”.
- Nhà bếp – Nơi giữ gìn sinh hoạt cộng đồng
Ngày xưa bếp nhà gươl được bố trí ở giữa hai đầu hồi, còn nơi cất giữ đồ vật thường làm giá xung quanh. Còn gươl ngày nay không có bếp bên trong gươl nên họ làm bếp riêng nằm bên cạnh nhà Gươl, nhà bếp là nơi chuẩn bị thức ăn trong các dịp lễ hội. Đối với người Cơ Tu, ngọn lửa trong bếp có ý nghĩa rất đặc biệt. Lửa tượng trưng cho sự ấm áp, cho sự sống và cho sự sum họp của buôn làng. Trong những ngày lễ lớn, bếp lửa luôn đỏ hồng. Mọi người cùng nhau nấu cơm lam, nướng thịt, chuẩn bị lễ vật và chia sẻ niềm vui sau những mùa rẫy vất vả.
- Trụ nêu – Biểu tượng thiêng liêng của lễ hội
Trong các lễ hội truyền thống của người Cơ Tu, đặc biệt là Lễ Mừng Lúa Mới, giữa sân làng thường dựng một trụ nêu cao vút. Trụ nêu được chọn từ những thân cây thẳng và đẹp trong rừng. Trên thân cây, người ta trang trí nhiều hoa tiết và treo các vật trang trí làm từ tre, nứa và lá non. Khi gió thổi qua, những vật trang trí ấy phát ra âm thanh vui tai như lời cầu chúc của con người gửi đến trời đất. Người Cơ Tu tin rằng trụ nêu là biểu tượng kết nối con người – thiên nhiên – thần linh. Vì vậy, mỗi khi cây nêu được dựng lên, đó cũng là lúc buôn làng bước vào những ngày hội vui tươi.
Trụ nêu – Biểu tượng thiêng liêng của lễ hội
Trong đời sống văn hóa của người Cơ Tu, trụ nêu – có nơi gọi là cột hi tre, có nơi gọi xi nur – là biểu tượng thiêng liêng, được dựng ở vị trí trang trọng nhất, chính giữa sân làng trong các dịp lễ hội.
Trụ nêu được lựa chọn rất kỹ lưỡng: phải là cây gỗ đẹp, thẳng, không mối mọt, phần gốc được giữ nguyên chắc chắn, phần thân vươn cao, phía trên gắn một khung hình chữ nhật và được trang trí hoa văn tinh xảo, tạo nên vẻ uy nghi và linh thiêng. Hai bên trụ nêu chính là hai trụ phụ gọi là dođoong, thường được làm từ tre hoặc lồ ô, cao khoảng 5–6 mét, góp phần làm nổi bật không gian nghi lễ.
Trên các trụ này, người Cơ Tu khéo léo trang trí những chi tiết như “vòi” được gắn bùi nhùi, tạo nên vẻ đẹp sinh động và sang trọng. Ngoài ra còn treo những vòng đan để đặt giỏ đựng lễ vật cúng tế. Đặc biệt, phía dưới giỏ thường treo hình chim én – biểu tượng của những chàng trai khỏe mạnh, nhanh nhẹn, thông minh, bay lượn dẻo dai như cánh én giữa núi rừng.
Tất cả các chi tiết trên trụ nêu không chỉ mang tính trang trí mà còn chứa đựng ý nghĩa tâm linh sâu sắc, thể hiện ước vọng về sức mạnh, sự no đủ và tinh thần đoàn kết của cộng đồng người Cơ Tu.
Dưới trụ nêu, tiếng cồng, chiêng, trống vang lên rộn ràng. Trai gái trong làng cùng nhau múa điệu tâng tung da dá, thể hiện niềm vui, sự đoàn kết và lòng biết ơn đối với trời đất.
Trải qua nhiều thế hệ, những ngôi nhà Gươl, nhà bếp, cây nêu và tiếng cồng, chiêng, trống vẫn được người Cơ Tu gìn giữ như một phần không thể thiếu trong cuộc sống. Làng văn hóa Cơ Tu không chỉ là nơi sinh sống của con người, mà còn là nơi lưu giữ truyền thống, phong tục và những câu chuyện đẹp về sự gắn bó giữa con người với núi rừng Trường Sơn.